جێگای چەپ لە سیستەمی بەرهەمهێناندا…ئەکرەم غەریب

ئەم بابەتە لەمێژبو نوسی بوم بەڵام لەمانگی چواردالێرەوەبڵاوم کردەوە ،لەبەرگرنگی باسەکە ئەم هەلومەرجەتازەیەو ڕۆشناییەک بۆهەڵوێستەکان ادوبارەبڵاوی دەکەمەوەلەگەڵ ڕێزم بۆهەموان
7 أبريل ·

برۆستریكا.. جاڕی گەردوونی مەرگی كۆمۆنیزم بوو كەدواین هێرشی ئابووری و سیاسی بوو بۆ سەر ئایدۆلۆژیەتی كۆمۆنیستی، لەوێشەوە بۆ سەر چینی كرێكار، كۆمۆنیزمی ڕوسی قەڵای چەپ بوو لەپاش ڕووخانی ئەو قەڵای چەپە (كەخاوەنی پلاتفۆڕمێكی ئابووری سەرمایەداری دەوڵەتی) بوو.
ئێستاش زۆرێك لە ڕووناكبیران، سیاسەتمەداران، گرووپ و ڕێكخراوەكان (لێرە و لەوێ) باس لەگرنگی ڕۆڵی چەپ و جێگاو ڕێگایی چەپو یەكێتی چەپەكان و چەپگەراتی دەكەن بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو هات و هاوارە ژوڕنالیستیە بۆرژۆوازیە جیهانیە كەبەهاوڕەگەزایەتی خودی چەپ لەپەنا باڵی ڕاستدا شایی مەرگی چەپیان گێرا.
بەڵام ئێستاش باسكردن لەچەپ و قەیرانی چەپو داهاتووی چەپ و خەباتی چەپەكان هەر هەیە، پرسیارەكە ئەوەیە چەپ خودی خۆی چییە!
خوێندوەمان بۆ چەپ دەبێ چۆن بێت، لەهەلومەرجێكدا بزووتنەوەیەكی ئابووری یەكانگیری چارەنووسازی جیهانی بەڕێكەوتووە (لەژێر ناوی گڵۆباڵیزەیشن)دا. كە ئامانجی یەكپارچەیی و بەجیهانی بوونی سەرمایەیە، سەرمایەیەكی تۆكمەو بێ ڕكەبەر و بێ جەمسەرگیری) بەڕێكەوتنی كۆتاییهاتنی هاتنی جەنگی سارد) برۆستریكا.
بەكۆتایی هاتنی جەنگی سارد، كۆتایی جەمسەگیری (دوو پلاتفۆڕمی ئابووری) شەرقی و غەربی (ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا) كەپلاتفۆڕمی ئابووری ڕۆژهەڵات، پلاتفۆڕۆڕمی ئابووری چەپ بوو، ئەم پلاتفۆڕمە ئابووریە چەپە (سەرمایەداری دەوڵەتی) دەستكەوتی مێژوویی ناسراوی چەپگەرایەتی جیهان بوو لەڕووی سیاسی و ئابووریەوە…
ئێستاش خۆ هەڵواسین بەچەپدا بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو پلاتفۆڕمە ئابووری و سیاسیەو ،بێ هەوا دامانەوە و شتێكی بێ ماناو بێ ناوەڕۆكە، لەڕاستیشدا چەپ بە درەخشاوەترین شێوە لەمێژوودا بەكۆمۆنیزم ناسراو بوو ((سەرمایەداری دەوڵەتی)).
خەباتی چەپەكانیش هەر بۆ بەدەستەوەگرتنی ئەو پلاتفۆڕمە ئابووریە بوو لە هەر شوێن و لەهەر شكڵ و شێوەیەكدا بووبێت، چ لەشكڵی چەپی ڕووسی یان چینی یان ئۆركۆنیۆمیزم یان هەر رەنگێكی تر لەو چەشنە. ئەگەر بمانەوێت وەك كریكارێكی ئاشنا بەپڕۆسەی كارو سەررمایە ووردبوونەوەیەك لەمێژووی سەرهەڵدانی چەپ بگەین (بەڵام نەك وەك ئەكادیمیسستێکی بیلۆگراف ناس) لەساڵڕۆژ و لەدایك بوون و كارو كردەوەكانی.
ئەوە گرنگە لەڕوانگەی بەرژەوەندیەكانی چینە كۆمەڵایەتیەكانەوە ناوەڕۆكی ئەو پلاتفۆڕمە ئابووریە بكۆڵینەوە بەلەبەرچاوگرتنی دابەشكردنی كار وپڕۆسەی كار و بەرهەمهێنانی زێدەبایی لەپڕۆسەی سەرمایەگوزاریدا وە لەبەرژەوەندی توێژاڵەكانی تری كۆمەڵگا و ڕۆڵی ووردەبۆرژۆوازی لەمێژوودا بەتایبەتیش لەمێژوویەكی دیاریكراودا.
كەسەرمایە تازە گەشەی دەكردو ڕوو لە بازاڕەكانی جیهان بوو، ڕووبەڕووی قەیرانی بازاڕ و ئابووری و فیوداڵی و قەیرانی ئابووری سیاسەتی ناوچەیی دەبووەوە، لەخوارەوەش پڕۆلیتاریا دەسی بە اعتراض و ناڕەزایەتی كردبوو لە سنوورە جیاوازەكاندا.
لەو هەلومەرجەدا سەرمایە بۆ خۆی بەجیهانی نەببو دەیویست بەجیهانی بێتەوە، بەهەمان شێبوە بەناو شۆڕشە پڕۆلیتاریەكانیش ناوچەیی بوون و بەجیهانی نەببوون لەكاتێكدا شۆڕشی پرۆلیتاریا شۆڕشێكی جیهانیە لەم نێوەدا وردە بۆرژۆوازی (چینە ناوەنجیەكان) وەوك ئامڕازی ڕیكخەری كۆمەڵگا بە پلاتفۆڕم و نەخشەو بەدیلەكانەوە هاتبوونە مەیدان (سەرمایە لەحالەتی گەشەی سەرەتایی خۆیدا) باوەڕی بەئازادی پڕۆسەی بەرهەمهێنان هەبوو لە سنوورە جیاوازەكاندا یانی گەشەی ناوچەیی (میللی و محلی) وردە بۆرژۆوازی شیعاری سوڵحیان لەم نێوەندەدا بەرزكردبۆوە سەرەتای درووستبوونی چەپ ئەم جێگایە بوو (ئەم نێوەندگیریە بوو) لەڕووی چینایەتیەوە ، نەك شۆڕشی كرێكار و بەرژەوەندیەكانی چینی كرێكار.
درێژەدان بەبەرهەمهێنانی سەرمایەداریانە، بۆ پاراستنی سەرمایە لەبەناو شۆڕشە كرێكاریە خۆجێییەكان… درێژەدان بەژیانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریانە لەژێر كاریگەری پلاتفۆڕمی ئابووری چینەكانی ووردە بۆرژوازی (چینە ناوەنجیەكان) كەلەئەنجامی گەشەو پێشكەوتنی سەنعەت و تەكنەلۆجیادا چینە ناوەنجیەكان گەشەیان دەكرد، پێكدادانە كۆمەڵایەتیەكان دەهاتنە مەیدان و گەشەیان دەكرد.
بەناچاری پلاتفۆڕم و بەدیلەكانیان (لەبەر ئاسانكاریی) بەرژەوەندیەكانی كۆمەڵگا لەو هەلو مەرجەدا جێگەیان دەگرت، وە بەناوبانگترین پلاتفۆڕم و جێگرەوەی چەپ و چینەناوەنجیەكان لەمێژوودا، سەرمایەداری دەوڵەتی بوو (لەژێر ناوی سۆسیالیزمدا).
كەبووە نموونەیەكی جیهانی، لەو هەلومەرجەدا كە بۆرژوازی خۆی باوەڕی بە بەرهەمهێنانی سەرمایە نەتەوەییەكان هەبوو تاكو توێژاڵەكانی سەرمایە گەشە بكات لە جوگرافیا داخراوەكاندا درووشی ئازادی و دیموكراسی بەرزكردبووەوە، چینە ناوەنجیەكانیش لەژێر ئەو هەژموونەدا گەشەیا دەكرد وەك چینێكی جیهانی بوونە جەمسەرێكی جەمسەرگیریەكە.
جەمسەرگیری دوو پلاتفۆڕمی ئابووری جیاواز، ئەم پلاتفۆڕمە هەتا كۆتایی هاتنی جەنگی سارد درێژەی كێشا، بەدەیان دەوڵەتی جیاجیا بەبەرنامە و بەرنامەی سەرمایەداری دەوڵەتیەوە لەژێر ناوی سۆسیالیزمدا درووست بوون، بەڵام لەگەڵ ئاوابوونی خۆری سەرمایەداری دەوڵەتی، پلاتفۆڕمی ئابووری چەپیش خۆری لێ ئاوابوو، نەمانی دونیای جەمسەرگیری، ڕەقابەت و ململانێی دوو پلاتفۆڕم یەكانگیری و یەكخستنی سەرمایە لە شێوە كلاسیكیەكەدا بۆ ڕوو لەجیهانیبوونی وەك چینێكی كۆمەڵایەتی…
پلاتفۆرمی ئابووری چەپ هەتا ئەو ڕۆژە درێژەی هەبوو لەو ڕۆژە بەدواوە هیچ هێزێكی ئۆپۆزسیۆن بەو پلاتفۆڕمەوە نەیتوانیوە هیچ پێگەیەك داگیر بكات و سەركەوتنێك مسۆگەر بكات، بێ پشتیوانی ئەو قەڵایە كەلە دنیای جەمسەرگیریەوە سەرچاوەیان گرتووە، كەمێژووی جەمسەرگیری بەسەرچوو، مێژووی چەپیش بەسەرچوو، هەر بەو مانایەی كە دنیای جەمسەگیری (سەرمایەداری دەوڵەتی) ڕێگر بوو لە بەجیهانی بوونی سەرمایە، بەڵام ئیدی لەپاش بروستریكا ئەو ئەلگۆیە و ئەو پلاتفۆڕمە خزمەت بەخودی سەرمایەداری ناكات و ڕێگرە لەگەشە و قازانج و بازاڕ هەربۆیەش لەدواجاردا بەهاوكای هاوڕەگەزایەتی خودی خۆی لەلەفافەی كۆمۆنزمیانەوە پێچاو شایی مەرگیان بۆ گێرا و جاڕی گەردوونی مەرگی كۆمۆنزمیاندا.
چەپ بوون چەپ بوونی توێژاڵێكی سەرمایە بوو لەبەرامبەر توێژاڵیكی سەرەكی سەرمایەدا. چەپ بوونێك كە ناڕازی بوو لەشێوەیەك لەشێوەكانی سەرمایەگوزاری و ڕەزامەند بەشێوەیەكی تری سەرمایەگوزاری ئەو پلاتفۆڕمە ئابووریەی بازاڕی ئازاد نا ئەو پلاتفۆڕمی ئابووری سەرمایەداری دەوڵەتی بەبەرنامەو كۆنتڕۆڵ و لەژێر چاودێری سانسۆردا.
ئەو سەرمایەداری دەوڵەتی دیكتاتۆر و كۆنەپەرست ناسەرمایە گوزاری دەوڵەتی پێشكەوتوخواز و میللی و مەزهەبی سیكۆلار و عیلمانی و مەدەنیدا.
خۆبەڕادیكاڵ و شۆڕشگێرنیشاندان لەبەرامبەر چینی پرۆلیتاریاو درووستكردنی دەوڵەتێكی پێشكەوتوو هاونیشتمانیان و پێشكەوتووخواز بەڵام بە ئابووری سەرمایەداری دەوڵەتی هاوچەرخەوە.
ئەمە فەلسفەی ئابووری و سیاسی چەپ بووە نەك میتۆد و مەعریفەی ماركس. چەپ بە واتا گشتیەكەی بە (شۆڕشگێڕ، ڕادیكاڵ، كۆمۆنیست، سۆسالست)و دژایەتی لەگەڵ سیستەمی سەرمایەداری ناسراوە، هەروەك چۆن ئەم پێناسەیەی بۆ دەكرا، بەرەهبەر و ڕێنیشاندەری كرێكارانی شۆڕشگێڕ لەقەڵەم دەدرا، هەر بەو ئەندازەیەش خاڵی لە ڕەخننەی ئابووری ماركس بوو لەسەرمایەداریدا، دوا ئامانجی دیاریكراوی چەپ بەدەوڵەتی كردنی سیستەمی ئابووری بەرهەمهێنانی سەرمایەداریانەی وڵاتەكەی بووە.
سەرمایەداری میلی، و سونەتی و لەشێوەی پێشكەوتوو مۆدێرن وە لەناو ئەم ڕەوتانەشدا لەباری سیاسیەوە چەپی چەشنی تر پەیدا دەبوون كەدەبوونە چەپی چەپ! بەهەمان واتا كەسیستەمی سەرمایەداری دەوڵەتی دواكەوتووی نەزان و بێبەرنامە و دیكتاتۆر و فاشی پێ قبووڵ نەبوو! دەوڵەتێكی عاقڵانی تر و عەلمانی تر و پێشكەوتری دەوویست كە پلاتفۆڕمی ئابووری و سەرمایەداری دەوڵەتی بێت..؟ نەك لەناوبردنی كاری كرێگرتەو دابەشكردنی كاری كۆمەڵایەتی و زێدەبایی ئەم بزوتنەوانە خاڵی خاڵی لەڕەخنەی ماركس لەئابووری سەرمایەداری بەهەمان شێوەش ناسراو هەر بەو ناوە، هەروەك چۆن چەپ بەكۆمۆنیزم و كۆمۆنیزم بەماركسی ناسراوەو پێناسە كراوە، لەناوەڕۆكیشدا بزووتنەوە چەپ و سۆسیالیستیانە ڕەخنەیان لەكاری كرێگرتەو زێدەبایی پڕۆسەی بەرهەم هێنانی زێدەبایی نەبوو… ئامانجیان درووستكردنی بەناو دەوڵەتێی سۆسیالیستی، دیموكراسی و مرۆڤدۆستی (مەدنیەت و سیكۆلار، عەلمانی) بەپلاتفۆڕمی ئابووری و سەرمایەداری دەوڵەتیەوە… هەر ئەم پێناسەیەش كە بۆ چەپ و كۆمۆنیزم كراوە كەبووە مۆدێلێكی جیهانی هەر لەڕووسیا و هەتا چین و وڵاتانی عەرەبی و ئەوروپای گرتەوە،ئەمە فەلسەفەی وجودی چەپ بو هەمان فەلسەفەی وجودی كۆمۆنیزم (كۆمۆنیزمی بۆرژوازی – ئەو ناوانە كەلە فەرهەنگە سیاسیەكاندا بەكارهاتووە) لێرەدا ئەوە گرنگە بیری بهێنینەوە كە هەڵوێستی ماركسیەكان سەبارەت بەو پلاتفۆڕمە ئابوریە ڕۆشن نەبوو لەدیدی ماركسەوە بۆ كۆمەڵگای سەرمایەداریان نەدەڕوانی، چونكە ئەو سیستەمانە جیا لە دەوڵەت نەبوون ئەو دەوڵەتانەش جیانەبوون لەسیستەمی بەرهەمهێنانەكەیاندا، هەرچەندە پێشكەوتوو مۆدێرن بوون..؟
بەپێچەوانەی ئامانجی شۆڕشی كرێكاریەوە كەلەناوبردنی موڵكی تایبەت و كاری كرێگرتە و زێدەباییە و پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانی بەرهەمهاتووی سەرمایەدارییە ئەوەی كۆمەڵگای سەرمایەداری جیادەكاتەوە لە كۆمەڵگاكانی تر بەرهەمهێنان و قەیران و زوڵم و ستەم و چەوسانەوە نییە بەپێچەوانەوە زوڵم و ستەم و بەرهەمهێنانی كاڵا دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگاكانی پێشووە و هەر هەبووە تەنها بەكاڵا بوونی هێزی كار و زێدەباییە تایبەتمەندی كۆمەڵگای سەرمایەدارییە. چەپ هەمیشە چەپ بوونی ئەم توێژاڵی ڕایدكاڵ بووە بۆ ئەو توێژاڵی دواكەوتوو ئەم توێژاڵی سەرمایەداری مۆدێرنە بۆ سەرمایەداری دواكەوتوو، خۆپیشاندان بووە لەپلاتفۆڕمی ئابووریەكی پێشكەوتووی كە لەهەموو سیستەمە ئابووریەكانیاندا هێزی كاری كرێكار كاڵا بووە و زێدەبایی بەرهەم هاتووە.
خۆپیشاندان بەرامبەر دژە دیكتاتۆری و فاشیەت و ناسیۆنالستی و باڵادەستی ئەم لایەن و ئەو لایەن نەبووەتە شۆڕشی كرێكاری هەر پاكانەیەك بێ بنەمایە دواكەوتوویی شكڵی بەرهەمهێنان ژێردەستەیی دژە ئیمپریالستی، قەیرانەكان، هەڵوێستی لەپێشینەی چەپ بووە، كۆمۆنیست بوونی چەپ بۆ سەربەخۆ بوونی سەرمایەی میللی و گەشەی سەنعەت و تەكنەلۆجیای دەوڵەتی ئازادیی ویەكسانی جەوهەری فكری و بەرنامەیی حیزبە چەپ و كۆمۆنیستەكان بووە. بەڕادیكاڵترینیانەوە كە بەرنامەكەی لەلانی كەم و زۆر پێكهاتووە (هەمیشەش لایەنی زۆری بەرنامەی حیزبی بۆ ڕازاندنەوە و فریودان بووە) لەناوەڕكیدا ڕەخنەی لەكاری بەكرێ و زێدەبایی بەكاڵا بوونی هێزی كاری كرێكاران نەبووە.
ئەگەریش لەهێلە گشتیەكاندا ئاماژە بەچەوسانەوەی كریكاران كرابێت ئەوە كەوتووەتە دوای قۆناغی ڕزگاری و سەرلەنوێ بونیادنانەوەی ئابووری دەوڵەت سەرمایە خود بەخودی خۆی لەدوای هەموو جەنگێک و قەیرانێك سەر لەنوێ خۆی بونیاد دەنێتەوە و كۆت و بەندەكانی سەر ڕێگای ڕادەماڵێت.
ئەو ئاماژانەش كە چەپ لەبەرنامە حیزبیەكاندا كردوویە، تەنها بۆ بەلاڕێدا بردن و چەواشەكردنی تێكۆشانی كرێكاران بووە، لەچوارچێوەی سنوورە داخراوەكاندا.
بەپێچەوانەی شۆڕشی كرێكاری كە شۆڕشێكی جیهانیە بووەتە قوربانی سەرمایەداری میللی و خۆجێیی و جیهانی جەمسەرگیریەكان كە ڕێگربوون لەبە جیهانی بوونی خودی سەرمایەداریش جا شۆڕشی كرێكاری بەو هەموو ناکامڵیەوە بەڵام لە دوای پڕۆستریكاو جەنگی سارد و جەمسەرگیرییەكان سەرمایە بۆخۆی هەنگاوی بەجیهانی بوونی هەڵهێناوە (گڵۆباڵیزەیشن) نموونەی بەرجەستەی ئەو پڕۆسە یەكانگیریەی سەرمایەیە، ئێستا جیاوازییەكان لەباری ئابووریەوە بەئاشكرا دەردەكەوێت لەبەرامبەریشدا لەهەركوێ كریكاران خەبات بكەن خەباتەكەیان جیهانییە و ڕووبەڕووی كۆمپانیا فرە ڕەگەزەكان دەبنەوە كە لەهەموو دونیادا بڵاو بوونەتەوە پلاتفۆڕموو نەخشە ڕیگایەك چەپ هەیبووە بەهیچ شێوەیەك كرێكاری نەبوو، بەڵكو درێژە پێدەری ئەو دوو جەمسەرگیریە جیهانیە بوو كە خودی چەپ خۆی داهێنەری بوونزیک بۆ سەدەیەك ڕێگر بوو لەگەشەو بەجیهانی بوونی سەرمایە بەو دیویشدا ڕیگربوو لەبزووتنەوەی جیهانی چینی كرێكار.
هەروەك چۆن لەپلاتفۆڕمە ئابووریەكاندا خوازیاری بەبەرنامەڕێژكردنی ئابووری و دەسەلات بوون بەشكڵ و شێوەى جۆراو جۆر بەهەمان ئەندازەش پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانیان دابەش دەكرد بەسەر حیزبەكانیاندا لەگەڵ هەر بەرەو پێشچوونێكی سەنعەت و تەكنەلۆجیاو زانستدا چەپ هەوڵيدەدا بگونجێنێ لەگەڵ ئەو پێشكەوتنەدا و لەسنوورە خۆجێیەكەیدا.
هەربۆیە بەدەیان باڵی چەپ بڵاو بوونەوە لەدنیادا چ لەشكڵی ڕوسیەكەی یان چینی جیهانی سێهەم و ئۆركۆمۆنیزم چەندین ناوی تر وەخاڵی هاوبەشی هەموویان لەدواكەوتوو ترینیانەوە تا پیشكەوتووترینیان دەوڵەتێكی سنوورداخراو بەڕووی ئیمپریالیزمدا و دەوڵەت چاودێری بكات لەسیستەمی بەرهەمهێناندا.
مافەكانی كرێكاران و هاوڵاتیان دابین بكات خزمەتگوزاریە گشتیەكان پەیڕەو بكات درووستكردنی دەوڵەتی ڕیفاهـ و مەدەنی و سیكۆلار و عیلمانی و شتی لەم چەشنە، ئەمەش هەر ئەم جێگایە كە جیاگە ی ڕەخنەیە لەلایەن كرێكارانەوە هەروەك ووتمان خالی جەوهەری جیاكەرەوەی سەرمایەداری بەكاڵابوونی هێزی كارو زێدەباییە كەخالی هاوبەشی سەرمایەداری دەوڵەتیشە، مەرجی سەرەكی بوونی هەر كۆمەلگایەك بەسەرمایەداری بەكاڵابوونی هێزی كاره، مەرجی بەكاڵابوونی هیزی كاریش زێدەباییە، مەرجی زێدەبایش قەیرانە، ئەمە ڕەخنەی كرێكارانە نەك درووتستكردنی دەوڵەت باش و خراپ و دواكەوتوو پیشكەوتوو…
ئەوە جیهان بینی ووردە بۆرژوازییە لەڕوانگەی بەرتەسكی چینە ناوەنجیەكان و حیزبەكانیانەوە بۆ دەوڵەتێكی پێشكەوتووتری ناسیۆنالستی، ئەوەش ئاسۆی سیاسی ئەو چەپە بوو، كەبەكۆمۆنیزم ناسرابوو، كەگیرۆدەی ناسیۆنالستی ڕووسی و چینی نەتەوەكانی تریش بوون كەنموونەیان لەبەر دەگرتەوە دەیانوویست دەوڵەتێكی هاوچەشنی نەتەوەیی پێششكەوتوی خۆجێی دابمەزرێنن و لەو پێناوەشدا خەباتیان دەكرد لەدژی وسەرمایەداری ئیمپریالستی، چەپ هەمیشە ئیمپریالیزمیان وەك هێزێكی داگیركەری تالان چی ئەودیوو سنوورەكان ناساندووە، نەك وەك سیستەمێكی ئابووری بەرهەمهێنانی سەرمایەداری جیهانی كە پیویستیەكانی پڕۆسەی بەرهەمهێنان كامل بكات هەر لەهەرزانی كاڵا و هێزی كار و بازاڕ و مەوادی سەرەتای فرۆشتنی كەلوپەل و كاڵاكانیانەوە هەروەك ئەوەی ئەمڕۆ لەجیهاندا دەبینرێت.
چەپ سیستەمێكی ئابووری خۆجێی ویستووە، كە لەگەڵ هەل و مەرجی نەتەویی و ناوچەیدا بگونجێت بەبێ كاریگەری بەرهەمهێنەرە دەرەكیەكان و گەشەدان بەپرۆژە ناوخۆییەكان و ڕێگری لەكاڵای دەرەكی كە ئەمە لەگەڵ سەرمایەداری خۆیدا ناگونجێن.
سەرمایەدای وەك سیستەمێكی جیهانی نەناساندووە، ئەوەش خۆی لەخۆیدا بێ ئاسۆیی سەرمایەدارییە، ڕكەبەریكردن و جەمسەرگیرییە لەبەرامبەر بەجیهانی بوونی سەرمایە، ئامانجی خەباتی چەپگەرایەتی ڕووخاندنی ئەو سەرخانە بووە (نیزامە سیاسیەكان) كەلەسنوورە دیایكراوەكاندا ئەو هێز و نفووسی هەبووە (وڵات و دەوڵەت) نەك وەك بزووتنەوەیەكی كرێكاری جیهانی، هەربۆیەش لەزۆرینەی پەیوەندیە حیزبی و سیاسی و دبلۆماسیەكاندا كاری كردووە و زۆرجاریش كراوەتە قوربانی (پڕۆتۆكۆڵێكی یاسی و ئابووری).
ئاسۆی سیاسی و ئابووری چەپ هەمیشە دووچاری سەرمایەگوازی ناوچەیی و میللی بووە، هەر لێرەشەوە (ڕەخنەی ئابووری ماركس) بووەتە میتۆدی ڕزگاری سەرمایەی ناسیۆنالستی، لەدەسەڵاتی ئیمپریالیزم (لەبەر پڕی جەنگەڵەكان دارەكان نابینن).
ئیمپریالیزم تەنها هێزێكی تاڵانچی ئەودیو سنوورەكان بووە، ئەو پێناسە ئەكادیمی و فكریە سیاسیەی چینە ناوەنجیەكان بۆ كۆمەڵگە لەڕووی گەشەی ئابووری و پەیوەندیەئابووریەكانی پڕۆسەی كارەوە نەبووە بۆیە پەنجەی ڕەخنەی لەقەیرانی سەرمایە هەبووە كەسنوورەكان و سەروەری نەتەوەیی و پێشێلكردنی یاسا نێودەوڵەتیەكان و فەرهەنگ و كەلتوور و دواكەوتوویی سەنعەت، تەكنەلۆجیاو داگیركاری و ڕزگاریخوازی مافی گەلان و فاشیەت و بەربەریەت هەبووە.
هیچ كات نەیان وویستوە پێناسەی قەیرانی ئابووری لەڕووی سیستەمی بەرهەهێنانی جیهانیەوە بناسین، كەچۆن ئێستا كۆمپانیا فرە رەگەزەكان بەرهەم دێنن. ئابووری سەرمایەداری ناوچەیی و خۆجێی پێ باشتربووە لەئابووریەكی جیهانی، قەیرانەكانیشی بە احتیکار و داگیركاری لەقەڵەمداوە نەك زادەی خودی گەشەی سەرمایە كەسەرمایە هەمیشە لەگەڵ ئەو ململانێیەدا بەرەو ڕووەو سەرچاوەی هێز لێوەرگرتنیەتی، وەلەدواجاریشدا لەناوبەری خۆیەتی.
چەپ وكو فریشتەی لەناوبەری سەرمایەداری خۆی ناساندووە لەكاتێكدا خودی خۆی بەشێك بووە لەسەرمایەداری وە ڕێگریش بووە ولەجیهانی بوونی سیسیتەمەكە و بەهەمان ئەندازەش لەمپەربووە لەبزووتنەوەی كرێكاری جیهانی (جا ئەم فریشتە فریادڕەسە نێردراوی ئاسمانەكان بووە؟ یان درووستكراوی خودی سەرمایە؟ ئاگاهانە بووە؟ یان نائاگاهانە؟) هیچ لە مەسەلە سیاسی و ئابووریەكان ناگۆرێت، چونكە ئەو جەمسەرگیری خێروشەڕە ڕیگەی لەبەرجەستەبوونی حەقیقەتەكان دەگرت، هەمووان بوونەتە قوربانی ئەو جەمسەرگیریه ئابوورییە، ئەوەی گومانەكان ناهێڵێت، سینارێوی شێوە گاڵتەجاڕیانەی مەرگی كۆمۆنیزم و چەپە كەبووەتە قوربانی پرۆتۆكۆڵەكانی جمسەرگیرییەكان.
چەپ هەمیشە نوێنەری چینە ناوەنجیەكان بووە، هەوڵی زۆریشی بۆ درێژەپێدانی خۆی و سەرلێشێواندنی چینی كرێكار بووە، هەربۆیە لەژێر ئەو ناوەدا خەباتی كردووە.
ئەو پلاتفۆرمەی كەچەپ پێشكەشی كردووە، بەرگری بووە لەسەرمایەداری لەچوارچێوە داخراوەكانی سنوورە دیاریكراوەكانی نیشتماندا.
بەڵام لەئێستادا لەم هەلومەرجەدا (كەسەرمایە جیهانیی بووەتەوە (گڵۆباڵیزەیشن)) بەرهەمەكانی سەرمایەداری باڵی بە سەر هەموو جیهاندا كێشاوە، شكڵە ڕاستەقینەكەی بەدەركەوتووە، ناكۆكی و ململانیە جەمسەریەكانی بەلاناوە، سنوورە جوگرافیایی و نەتەوەییەكانی بەزاندووە.
كۆمپانای فرەڕەگەزەكان كاڵاكانیان لەهەموو جیهاندا دێنن و دەبەن، هەر لەكاڵای سەرەتاییەوە هەتا كاڵا بەرهەمهاتووەكان، كاڵای نوێ بەزوویی بازاڕەكان داگیردەكات، ناكۆكیە دەروونیەكانی كۆمەڵگەی بۆرژوازی بەلاناوە، ناكۆكیە چینایەتیەكان، بەئاشكرا دەردەكەون (قڵشتی نێوان خاوەن كار و كرێكاران فراوانتر بووە)، سەرمایە گەورەكان سەرمایە بچووكەكان تێك دەشكێنن، گەورەبوونی توێژاڵێكی سەرمایەو برەست لێ بڕینی توێژالێكی تر، سەرمایەدارو وردە بۆرژواكان، قەیرانە یەك لەشوێن یەكەكان.
قەیرانەكانی ڕابردوو، هێندە گەشەیانكرد جیهانی جەمسەرگیری (چینە ناوەنجیەكانی لەناوبرد)، ئێستا پەتای واگەورە دادەكەوێت، كەبەشیكی گەورە لەهێزە بەرهەمهێنەرەكان لەكار دەكەوێت، پەتای بیكاری و زێدەبەرهەم دادەكەوێت، كەبەهیچ شیوەیەك سەرمایەداری كۆنتڕۆڵی خۆی پێ ناكرێت، پرسیارەكەش ئەوەیە ئەم جۆرە لەبەرهەمهێنان، كەلەم هەلومەرجەدا، دووبارەبوونەوەی ڕۆحە مردووەكانی دەوێت؟ تا لەبڵندگۆكانەوە بانگەوازی گەڕانەوەی ئەو پلاتفۆرمەی بۆ بدرێت (گەڕانەوەی چەپ دەتوانێت، ڕێگە لەو جیهانی بوونە بگرێت؟) كەبینیمان كۆنتڕۆڵی لەدەستدا، دووبارە بانگەواز بۆ چەپ و کۆكردنەوەی هێزی چەپ جارێكی دیكە فریوادانی كرێكاران لەگەڵ ئەم هەلومەرجەدا دەگونجێت؟
ڕووداوەكان ئەو راستیە دەخەنە ڕوو، كە ئەم سیستەمە سیستەمێكی جیهانییەو هیچ جۆرێك لە پلاتفۆرمە ئابووریە خۆجێیەكان بەری ناگرێت و ناتوانێت لەكۆت و بەندی بدات، سەرمایە ئازادە و ئازادی رەهای دەوێت، هیچ جۆرە هات و هاوارێكی، ناسیۆنالستی و مەزهەبی و خۆجێیی و ناوچەگەری بەری پێ ناگرێت، جیهانێك دەخوڵقێنێت، كەهاوشێوەی خۆی بێت، ئاڵوگۆڕێك بەڕێدەخات كاریگەری تەواوی لەسەر تەواوی كۆمەلگا دەبێتة پەیوەندیەكانی كار و بەرهەمهێنان زێدەبایی و قەیران، داگیركردنی بازاڕ و كاڵا تازە بەرهەمهاتووەكان، سنوورێكی داخراو نابێت، لێی نەدرێت.
لەبەرامبەریشدا هەر بزووتنەوەیەكی كرێكاری، مۆركێكی جیهانی لێدەدرێت، هەروەك چۆن پەیوەندیەكانی بەرهەمهینای سەردەم ئەنجامێكی جیهانگیری دەبێت بەهەمان ئەندازەش، پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانیش، جیهانگیری دەبێت، وە هەر بزووتنەوەیەكی كرێكارش، بۆخۆي بزووتنەوەیەكی جیهانییە، بەپێچەوانەوە هیچ جێگایەك بۆ چینە ناوەنجیەكان نەماوە. هیچ پلاتفۆڕم و بەرنامەیەك لەچوارچێوەی دیاریكراوی داخراودا نامێنێت.
هەروەك چۆن هەژموونی ووردە بۆرژوازی دەبووە ڕیگر لەجیهانی بوونی سەرمایە، ئاواش ڕێگربووە لەپەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانی بزووتنەوە كریكاریەكان.
ئێستا ئیدی شیعاراتی ناسیۆنلیزم و لیبڕالیزم و پەرلەمانتاریزم، سیكۆلاریەت و مەدەنیەت هیچ بەهایەكی نەماوە و ئەمانە لەناوەڕۆكدا هیچ نزیكایەتیەكان بەبزووتنەوی كرێكاری نییە، ئەوە هەژموونی چینە ناوەنجیەكان بوو، كەچەواشەكارانە (ڕەخنەی ئابووری ماركس و میتۆدی ووردە بۆرژوازیان تێكەڵ بەیەك دەكرد).
لەپێشووتردا هەربزووتنەوەیەكی خۆڕسكی كرێكاریش سەری هەڵبدایە (لەچەشنی داواكاری كاری یەكسان و كرێی یەكسان و بەرزبوونەوەی كرێی كار) ئەوا چینە ناوەنجیەكان هەوڵیان دەدا بیخەنە ژێر هەژموونی خۆیانەوە، نەیانهێشتووە لەژیركاریگەری خۆیان تێپەڕێت، هەربۆیەش لەچەندین شووێن یەكێك لەمیتۆدەكان و سوونەتەكانی ئەم چینە دووبارە و چەندبارە بوونەتەوە، كەلەهەمان هەمانە ڕزيوي سەرمایەداری دەوڵەتیەوە سەرچاوەی گرتووە.
ناكرێت بەچاوی ڕێكەوت تەماشا بكرێت، ئەمە ڕێك ئاماژە بەڕێكەوتنی ژێربەژێر دەبینرێت، ناكۆكیە گەورەكەی جیهانی دوو جەمسەری دوو سیستەمی ئابووری جیاواز لەبنەڕەتدا بۆ كریكاران چوون یەكبووه (بەرهەمهێنانی سەرمایەداریانەی دەوڵەتی، كەهێزی كاری كریكاران تێیدا كاڵا بوو، زێدەبایی بەدەست دەهێنا بۆ دەوڵەت) كەبەشێوەیەكی سیستەماتیك و ڕێكخراو وەك سۆسیالیزم نمایش دەكرا.
ئەمە ئەفسوونی چینە ناوەنجیەكان بوو بۆ چاوبەستی كریكاران و دەستكەوتی چینە ناوەنجیەكان بوو، گەواهی مێژووی ئەوە هەین كە بززتننەوەی چەپ هێندە خۆیان بەئایدۆلۆژیاو ئەكادیمایی سیاسیەوە خەریك بوون لەپێناو سەرمایەداری دەوڵەتی (كەهەزاران جۆرییەتی سۆسیالیستی لێ كەوتبووەوە)، هێندە خۆیان بەڕەخنەی ئابووری ماركسەوە خەریك نەكردبوو.
هەمیشە لەهەوڵی ئەوەدابوون، كە ماركس لەگەڵ خۆیاندا بگونجێنن و ڕەخنەكانی ماركس لەئابووری دابەزێنێتە ئاستی جوگرافیا و وڵاتان بەهیچ شێوەیەك نەیانوویستووە لەگەڵ ماركسدا بگونجێن، هەربۆیە نەشدەكرا چونكە ڕەخنەی ماركس لەبنەڕتدا لەخودی سەرمایە بووە، نەك لەشكڵیكی سەرمایە ئەوەی بەلای ماركسەوە گرنگ بوو، بەكاڵابوونی هێزی كار زێدەبایی بوو، لەناوبردنی كاری بەكرێ و مالیكیەتی خسووسی و هەڵوەشاندنەوەی ئەو سیستەمە ئابووریە نەك ئەو ئابووریە بەرنامە بۆ داڕیژراوەی دەوڵەتی، هەر وەك بیینرا ئەو ئابووریە دەوڵەتیەش لەدرێژەی پڕۆسەی خۆیدا كەوتە بەر قەیران و لەبەر یەك هەڵوەشا.
ئەوەی كەماوە پێویستە بووترێت، شۆڕشی ئابووری كرێكارانە ئەوەی كە تائێستاش هەیە تەنها مانیفێستی ماركسە، ڕەنگیشە ئەو پلاتفۆرمە پێویستی بەگۆڕانكاری بێت، بەڵام ئەو گۆڕانكاریە پێویستی بەیەكێتی جیهانی كرێكارانە كەلەئێستادا نییە.
لەكۆتایی باسەكەمدا دەمەوێت چەند خاڵێك بخەمە ڕوو، وەكو ئەنجامگیرییەك:
پلاتفۆڕمی ئابووری چەپ كەوەكو كۆمۆنیزم و سۆسیالیزم ناسراوە، ئامرازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری دەوڵەتی بووە و هەمان جێگای بۆ بۆرژوازی گرتووە. لەخەباتی ئۆپۆزسیۆنیشدا، چاولێكەری ئەو دەوڵەتانەی كردووە.
لەڕووی كردەییەوە لەبەرامبەر چینی كرێكاردا جگە لەبەلاڕێدابردن هیچ كارێكیان نەكردووە و خەباتی كرێكاران دوور بووە لەداخوازیەكانی ئەوان و ئاوێزانی یەكدی نەبوون بەكاری تیوری و سیاسی چینە ناوەجیەكانەوە خەریك بووە.
لەهێرش بۆسەر كۆمۆنیزمدا لەڕووی گشتیەوە بەهاوڕەگەزایەتی لەگەڵ باڵی ڕاستدا، هاوبەش بوون و یەك سەنگەریان لێ گرتووە.
مەرگی چەپ بەمەرگی كۆمۆنیزم ناساندووە (سەرمایەداری دەوڵەتی) ئەوەی لەبرۆستریكادا ڕوویدا، پێكەوە شەرابی سەركەوتنیان هەڵدا.
درێژەی ژیانی چەپ بەرەنجامی جەمسەرگیری سەرمایەدای خۆی بوو، لەگەڵ كۆتایهاتنی جیهان جەمسەرەكان ئابووری، پلاتفۆڕمی ئابووری سەرمایەداری دەوڵەتی، پلاتفۆڕمی چەپگەرایەتیش كۆتایی هات.
بەكۆتایی هاتنی جەمسەرگیریەكان پەیوەندیەكان بەرهەمهێنان، گۆڕانكاری گەورەی بەخۆیەوە بینی، هەرواش پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان گۆڕانكاریان بەسەردا هاتووە، سەرمایەداری جیهانێك دەخوڵقێنێت كەهاوشێوە خۆی بێت.
لەو كاتە بەدواوە ئەو پلاتفۆرم و بزووتنەوانە پاشەكشەیان كردووە و ئیدیی مۆدیلێكی نوێی سەرمایەداریی یە، كەبەهیچ شێوەیەك لەگەڵ ئەم هەل و مەرجەدا نایەتەوە سەنعەتی گەورەتر و تەكنەلۆجیای پێشكەوتووتر، بازاڕی قەرەباڵغتر و فرۆشی زیاتر، نرخی هەرزانی كاڵاكانی دیواری مێشك تێك دەشكێنێت.
سنوورە دەستكردەكان دەسڕێتەوە و سەرلەنوێ دایدەڕێژێتەوە وە چوارچێوەیەك بۆ سنوورداركردنی بەرهەمەكان نامێنێتەوە، هیچ دین و ڕەگەزێك بەری پێناگرێ. دووبارە و چەندبارە قەیرانی نوێ دەهێنێتە كایەوە. دووبارە و چەندبارە قەیرانی گەورە گەورە دەخوڵقێنێت.
ڕاگەیاندنی كۆتایی ئەو جەمسەرگیرییە، ڕاگەیاندنی شكستی سیستەمی سەرمایەداری دەوڵەتی بوو لەنێو قەیرانەكانی خودی سەرمایەدا، ڕاگەیاندنی مەرگی چەپ بوو، ڕاگەیاندنی ناكۆكیە لاوەكیەكانی توێژاڵەكانی سەرمایە بوو، كە سەرمایە خود بەخود خوازیاری بازاڕی ئازاد و بەرهەمهێنانی ئازادە ئەوەشی كەئێستا لە جیهان دەبینرێت (گڵۆباڵیزەیشن)، ڕووی ڕاستتەقینەی سەرمایەدارییە، هەر خۆشی پڕووپاگەندەی عومری هەتا هەتایی خۆی دەكات، بەڵام قەیرانەكانی و دەرهاویشتەكانی و پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان خوازیاری گۆڕانكاری قووڵ و ڕیشەیین بەدرێژبوونەوەی قەیرانەكان كۆمەڵبوونی سەرمایە لەدەست چنگێك لەخاوەن سەرمایەكان پەتاكانی زێدەبەرهەم و ململانێكان كۆنتڕۆڵ ناكرێت و بەری ئەو قەیرانانەی پێ ناگیرێت (نەك چەكەكانی بەڵكو بەكارهێنەرانیشی بەوجود هێناوە).
لەكۆتایشدا پێویستە ئەوە وەبیر بهێنینەوە كە چەپ لەم دەورە نوێیەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریەدا (بانگەوازێكە بۆ گەڕانەوەی مردووەكان)، لەمردووەكان بگەڕێن، باخەریكی كاری مردوان بن. چونكە ئەوانەی ئەم بانگەوازە دەكەن، بێ ئاگان لەو گۆڕانكاریە جیهانییە گەورەیە و چاوی بینينی ڕاستیەكانیا نییە.
ئەو قەڵەم و گرووپ و كەسانەشی كەمەبەستیان خزمەتە بەچینی كرێكار و خەبات دژی سەرمایەداری دەكەن، ئەوە دەتوانن چاوێك بەمێژوودا بخشێنینەوە و وانەیەك لە مانیفێستەوە فێربن (مانیفێست، تەنها پەیامێكە. پەیامی ماركسە بۆ چینی كرێكار)، ڕەنگە گۆڕانكاری هەڵبگرێت، بەڵام ئەویش پێویستە نوێنەرانی ڕاستەقینەی چینی كرێكار ئەو گۆڕانكاریە بكەن. ئێستا ئەوەی گومانی لێ ناكرێت، باڵادەستی سەرمایەیە.
ڕۆژانە سەرمایە گەورەكان، سەرمایە بچووكەكان شكست پێ دەدەن و لەناوی دەبەن. سنوور و دین و كەلتوور و نەتەوە پەرستی دەڕووخێنن. سەرمایە گەورەتر و گەورەتر و هێزی بەرهەمهێنانی گەورەتر پەیدا دەبن، كەلە خەیاڵیشدا نەبوون، كاڵا تازە بەرهەم هاتووەكان سەرلەنوێ جیهان داگیر دەكەن، ئەم ڕكابەری و ململانێ و قەیرانانە درێژە پێ دەدەن، بێ ئاسۆی سیاسی هێزە سیاسیەكان هەست پێ دەكەن. نەبوونی هیچ پلاتفۆڕمێك و دیارنەبوونی هیچ چارەنووسێك بەڕۆشنی دەبینرێت و هیچ كاتیش ئیلهام لەڕۆحی مردووەكان ناخوازێ (شكستی چەپ بەجوانی دەبینرێت).
نموونەیەك كە بۆرژوازی خۆی ماڵئاوایی لێكرد و شایی مەرگی بۆ گێڕا ناگەڕێتەوە و ئەو مێژووەش بەسەر چوو، ئێستا دەورەیەكی نوێ دەستی پێكردووە، قوربانیانی جیهانی دوو جەمسەری سەرلەنوێ نابێتەوە.
جیهانێكی یەكدەست لەپڕۆسەی كار و چەوساندنەوە دەریدەخات تەنها قەیرانە ئابووریەكان و چینی كرێكار دەتوانێت بەری پێ بگرێ، گۆڕێك كە خۆی بۆ خۆی هەڵی دەكەنێ، پرۆلیتاریش پاڵێكی پێوە دەنێ، كۆتاییش بە بانگەواز و چەواشەكاریەكانی چەپ بهێنرێت.

 

سەرنجێک بنووسە

ئیمەیڵەکەت بڵاوناکرێتەوە. تکایە سەرجەم خانەکان پڕ بکەرەوە *

*