دەشنێ نەریمان…… چه‌ند سه‌رنجێك ده‌رباره‌ی ژن و توندووتیژیی

   

  • ١. سه‌رباری فره‌ هۆكاریی توندوتیژی به‌رامبه‌ر به‌ ژن، هۆكاری بنه‌ره‌تی تووندوتیژیی به‌ ڕیشه‌ په‌یوه‌نده‌ به‌ پێگه‌ی‌ لاوازی ژنه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگادا. چاره‌سه‌ری ریشه‌یی ئه‌م دیارده‌ فراوانه‌ پێویستی به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ مێژوو و وردبوونه‌وه‌ له‌و هه‌لومه‌رج و بارودۆخه‌ ماتریاڵییانه‌ی كه‌ به‌درێژایی مێژوو و تا ئێستاش بوونه‌ته‌ هۆی لاوازی پێگه ‌و ڕۆڵی ژن نه‌ك ئه‌وه‌ی وه‌ك ده‌رئه‌نجام له‌ توندوتیژی بڕوانرێت‌. به‌لام بیگومان ناشبێ ئه‌و كاته‌ی ‌سه‌رقاڵی چاره‌سه‌ری ریشه‌یین،  بیرمان بچیته‌وه‌ كه‌ چه‌نده‌ها ژن حاڵی حازر تووندوتیژییان به‌رامبه‌ر ده‌كریت و پێویستیان به‌ هاوكاریی ده‌ستبه‌جێیه‌.

كه‌وایه‌ كاركردن بۆ روبه‌رووبونه‌وه‌ی توندوتیژی دژی ژنان پیویستی به‌ دوو جۆر و فۆرمی كاركردن  هه‌یه‌ ،یه‌كه‌میان رووه‌و درووست كردنه‌وه ‌و جیگیركردنی پیگه‌ی ژن له‌ كۆمه‌لگادا كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ وشیاركردنه‌وه‌و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاگایی كۆمه‌ڵگا به‌ گشتیی و ژن به‌تایبه‌ت ئه‌كرێت و وه‌ له‌ ڕێگه‌ی كاركردنی ژن له‌ هه‌موو بواره‌كان و ده‌رخستنی توانا شاراوه‌ یان سه‌ركوتكراوه‌كانی و باسكردن له‌ تواناو هێزی ژن ته‌نها له‌ قسه‌و گوتاردا كورتنه‌كرێته‌وه‌و پراكتیكیی ببێته‌وه‌ ،كه‌ ئه‌مه‌یان كاركردنیكی دوور مه‌ودایه‌ و پیویستی به‌ كات و كاركردنی ورد هه‌یه‌، دووه‌میان  كاركردنیكه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ده‌ستبه‌جێی توندوتیژی و هاوكاری و رزگاركردنی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی رۆژانه‌ رووبه‌رووی توندوتیژی ئه‌بنه‌وه‌.(‌زۆر ڕێكخراوی ناوخؤیی و جیهانیی ته‌نها به‌ ئاراسته‌ی دووه‌مدا كاریانكردووه‌ و به‌رزیی ئاماره‌كانیی توندوتیژی ده‌رخه‌ری ئه‌وه‌ن مامه‌ڵه‌كردن ته‌نها له‌گه‌ڵ ده‌رئه‌نجامه‌كاندا ناتوانێ چاره‌سه‌ری ڕیشه‌یی ئه‌م پرسه‌ بكات).

  • ٢. دانانی ڕۆژێك و حه‌فته‌یه‌ك بۆ ڕووبه‌ڕوبوونه‌وه‌ی توندوتیژیی و به‌تایبه‌ت دژی ژنان له‌ هیچ نه‌كردن بۆ ئه‌م پرسه‌ باشتره،‌ به‌لام هه‌رگیز به‌س نیه‌ چونكه‌ ئه‌م پرسه‌ پرسێكی به‌رده‌وامه‌ و ژنان‌ هه‌موو ڕۆژێك ڕووبه‌ڕووی توندوتیژیی ئه‌بنه‌وه‌ و ئیتر هه‌ر جۆرێكی تووندوتیژی بێت ئه‌كرێ ڕۆژ و بۆنه‌ بۆ كۆمه‌ڵێك دیارده‌ی مێژوویی یان هه‌ندێك سیمبول دانرێت نه‌ك پرسێكی وا ڕۆژنه‌یی و به‌رده‌وام. كه‌واته‌ ئه‌م پرسه‌ پێویستی به‌ كاركردنێكی به‌رده‌وام هه‌یه ‌و ڕۆژانه‌ ئه‌بێت ڕووبه‌ڕووی هه‌ر توندوتیژییه‌ك ببینه‌وه‌ كه‌ به‌رامبه‌ر ژنان یان هه‌ر مرۆڤێك ئه‌كرێت‌ .
  • ٣. بێگومان به‌شێكی گرنگی شوناسی هه‌ر مرؤڤێك پێدراوی كۆمه‌لایه‌تییه ‌و له‌ كۆمه‌ڵگاوه‌یه‌ و هه‌ر مرۆڤێك پێش هاتنه‌ دونیا و هه‌ستكردن به‌ خۆی و دروستكردنی شوناسێكی تایبه‌ت به‌ خۆی تۆرێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و كۆمه‌ڵێك شوناسی جێگیری بۆ ئاماده‌كراوه‌ و پێی دراوه‌، بۆ ژنیش ئه‌مه‌ ڕاسته‌. به‌ڵام ئایه‌ ئه‌م شوناسه‌ ئاماده‌كراوه‌ تا چه‌ند ئه‌و شوناسه‌یه‌ كه‌ ژن ئه‌بێت هه‌ڵگری بێت و وه‌ك شوناسی خۆی لێی بڕوانێت؟ ئه‌م شوناسه‌ چه‌ند له‌ خزمه‌تی ژن و پرسه‌كه‌یدایه؟.

جیاوازییه‌كی زۆر له‌نێوان كۆمه‌لگا شه‌رقیی و غه‌ربییه‌كاندا هه‌یه‌ له‌ پێدانی ئه‌م شوناسه‌ كۆمه‌ڵاییه‌تیانه‌دا به‌ڵام ئایا هیچیه‌كێك له‌م شوناسانه‌ قابیلی ئه‌وه‌یه‌ بگشتێنریت و وه‌ك شوناسی گشتیی ژن ته‌ماشا بكرێت؟ (مه‌به‌ست له‌م جیاكردنه‌وه‌یه‌ تێگه‌‌یشتنی بابه‌ته‌كه‌یه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ نه‌ك دروستكردنی جیاوازی). من پێموایه‌ هیچیان چو‌نكه‌ هه‌ردوو شوناسه‌كه‌ هه‌ڵگری ڕه‌هه‌ندی مه‌ترسیدارن و هێشتا له‌ خزمه‌ن به‌ كاڵاكردن و كۆیله‌ كردنی ژندان به‌ دوو فۆرم و شێوازی جیاواز. كه‌ هیچ له‌ خزمه‌تی ژندا نین و نه‌یانتوانیوه‌ چاره‌سه‌ری ڕیشه‌یی كێشه‌كانی ژن بكه‌ن. نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌ڵكو بوونه‌ته‌ هۆی كێشه ‌و چه‌وساندنه‌وه‌ و له‌ مرۆڤ داماڵینی ژن و كوورتكردنه‌وه‌ی بۆ ئاستی كاڵا و له‌ ڕۆڵداماڵینی تا ئاستی بووكه‌ڵه‌یه‌كی جوان یان مه‌كینه‌یه‌كی خزمه‌تكردنی ماڵ و منداڵ كه‌ له‌ به‌رامبه‌ریشدا پێگه‌ی مرۆڤ بوونی هه‌میشه‌ له‌ مه‌ترسیی دایه ‌و سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش ڕۆژانه‌ ڕووبه‌ڕووی تووندوتیژیی ئه‌بێته‌وه‌.

شوناسی ڕۆژئاوایی بۆ ژن كۆمه‌ڵێك ده‌ستكه‌وتی ڕووكه‌شیی تێدایه‌، به‌ڵام‌ هه‌ر له‌ خزمه‌تی به‌ كۆیله‌كردنی ژندایه‌ بۆ جولاندنی بازاریی كاڵا له‌ ڕێگه‌ی به‌ ئایكۆنكردنی كۆمه‌ڵێك شێوازی جه‌سته‌ و جلوبه‌رگ و هونه‌رمه‌ند و نمایشكار و ..‌. هتد، وه‌ توندووتیژیی به‌رامبه‌ر ژن ته‌نها جۆر و فۆرمه‌كه‌ی گۆراوه‌ ئه‌گینا كه‌م نه‌بووه‌ته‌وه، ئه‌كرێت ناو له‌م جۆره‌یان بنرێت (توندوتیژیی ناڕاسته‌وخؤ) به‌و مانایه‌ی ئه‌م جۆره‌ی توندوتیژیی هێنده‌ ڕوون و دیار نیه‌ كه‌ به‌ ئاسانیی ده‌ستنیشان بكرێت به‌ڵكه‌ په‌رده‌ و ده‌مامكێكی به‌سه‌ره‌وه‌یه‌ كه‌ ناهێڵێت به‌ ئاسان هه‌ستی پێبكرێت به‌ ناویی ئازادیی و ڕزگاریی بۆ ژنه‌وه‌یه‌ بۆیه‌ كه‌متر به‌رگریی و ویستی به‌ره‌نگاریی له‌ ژندا درووسته‌كات ، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ژن ئه‌خاته‌ ناو وه‌همیی ئازادییه‌وه‌و ئاسان قایلیئه‌‌كات.

شوناسی ڕۆژهه‌ڵاتی بۆ ژن تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ نێوان شوناسیی ڕۆژئاوایی و شوناسه‌ باوه‌كه‌ی گۆمه‌ڵگا ڕۆژهه‌لاتdیه‌كان (هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌م به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ش ئه‌و تێكه‌ڵبوون و به‌جیهانیی بوونه‌یه‌ كه‌ میدیا و تۆڕه‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان دروستیانكرد,وه‌ له‌ نێوان ئه‌م كۆمه‌ڵگایانه‌دا) كه‌ ژنێكی نموونه‌یی تێیدا ژنێكی شه‌رمن و گوێڕایه‌ڵه‌ سه‌ره‌تا بۆ خێزان و دواتر بۆ مێرد، و ته‌نها كاری ئه‌م ژنه‌ ئیشی ماڵ و دروستكردنی خواردن و خزمه‌تكردنی ماڵ و مێرده‌ و توندوتیژیش تێیدا (ڕاسته‌وخۆیه‌) و زه‌قتریین جۆریشیی توندوتیژیی جه‌سته‌ییه‌،كه‌ ئه‌كرێت ویستی به‌ره‌نگاریی و به‌ڕووداوه‌ستانه‌وه‌ی زیاتر له‌ ژندا درووست بكات و توندوتیژیی ڕاسته‌وخۆو جه‌سته‌یی زیاتری لێبكه‌وێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م ویستیی به‌رگریی و به‌ڕووداوه‌ستانه‌وه‌یه‌ كه‌ دواجار ژنان له‌م كۆمه‌ڵگایانه‌دا ڕووبه‌ڕووی توندوتیژی جه‌سته‌یی زیاتر ئه‌كاته‌وه‌ جێگای ئومێدی زیاتره‌ و ده‌رخه‌ری زیندوێتی ویسته‌ بۆ ئازادیی ئه‌گه‌ر ئه‌م ویست و توانایه‌ش دواجار نه‌چێته‌وه‌ خزمه‌تی سیسته‌م و ڕازیبوون به‌ وه‌همی ئازادیی به‌دوادا نه‌یه‌ت، به‌ریه‌ك كه‌وتنی ئه‌م دوو شوناسه‌ جیاوازه‌ش بۆ ژن له‌ ئێستادا كاری ژنی له‌م كۆمه‌ڵگایانه‌دا زۆر قورس و ئاڵۆز كردووه و بووه‌ته‌ هۆیی خستنه‌وه‌ی توندووتیژیی زیاتر‌ ، له‌ كاتێكدا هیچیه‌ك له‌م شوناسانه‌ به‌س و ته‌واو نیه‌ كه‌ وه‌ك شوناسیی گشتیی ژن قبوڵبكرێت. له‌ هیچ كۆمه‌ڵگایه‌كدا كێشه‌ی ژن و توندوتیژیكردن به‌رامبه‌ری كۆتایی پێنه‌هاتووه‌.

 

  • ٤. ژنان بۆ قبوڵی ئه‌كه‌ن تووندوتیژییان به‌رامبه‌ر بكرێت؟ بۆ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ئه‌چمه‌ لای تێزه‌ به‌ ناو بانگه‌كه‌ی فرۆید كه‌ له‌ مرۆڤدا دوو پره‌نسیپ كارده‌كه‌ن پره‌نسیپی چێژ و پره‌نسیپی واقیع ، مرۆڤ كار به‌ بنه‌مای پره‌نسیپی چێژ ئه‌كات تا ئه‌و كاته‌ی به‌ر واقیع ئه‌كه‌وێت و ئه‌بێته‌ هۆی ئازار بۆی پاشان پاشه‌كشه‌ ئه‌كات له‌ چێژ و خواسته‌كانی تا له‌ ڕاده‌ی ئازاره‌كانی كه‌متر ببێته‌وه‌، واته‌ مرۆڤ له‌ پێناو مانه‌وه‌ له‌ ژیان و خۆپارێزی له‌ ئازار ئاماده‌یه‌ ده‌ستبه‌رداری ویست و خواسته‌كانی خۆی ببێت، ئه‌م یاسایه‌ لایه‌نی پۆزه‌تیڤیی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وا ئه‌كات شارستانییه‌ت دروست ببێت و پێكه‌وه‌ ژیانی مرۆڤ ئاسانتر ئه‌كات، به‌ڵام هه‌ر به‌ پێی ئه‌م یاسایه‌ و ده‌ستبه‌رداربوونی زیاد له‌ پێویستی ژن له‌ خواسته‌كانی له‌ پێناو ئه‌وه‌ی له‌ ژیان و چوارچێوه‌كانی كۆمه‌ڵگادا بمێنێته‌وه‌ وایكردووه‌ ژن نه‌ك هه‌ر به‌ كه‌مترین مافه‌كانی ڕازیی ببێت به‌ڵكو ناچاربووه‌ قبوڵیی توندوتیژیی و به‌كه‌م سه‌یركردن بكات تا له‌ چوارچێوه‌كانی كۆمه‌ڵگا وه‌ده‌ر نه‌نرێیت و مانه‌وه‌ی ڕووبه‌ڕووی مه‌ترسیی نه‌بێته‌وه‌.

كه‌واته‌ به‌شێكی به‌رپرسیارێتی قبووڵكردنی تووندوتیژیی له‌ لایه‌ن ژنه‌وه‌ له‌ ئه‌ستۆی ژن خۆیدا نییه‌ و ژنیش مرۆڤه‌ و تۆڕێكی كۆمه‌لایه‌تیی و مێژوویی چنراوی پێشوه‌خته‌ هه‌یه‌ و ژن ئه‌كه‌وێته‌ ناو ئه‌م تۆڕه‌وه‌ كه‌ بۆ ده‌رچوون لێی پێویستی به‌ قوربانیدانێكی زۆر و ئازار چه‌شتنێكی زۆر هه‌یه‌ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی به‌كه‌م سه‌یركردنیی ژن و توندوتیژیكردن به‌رامبه‌ری كاریگه‌ریی ده‌روونی زۆریی به‌سه‌ر ژنه‌وه‌ به‌جێهێشتووه ‌(به‌ پێی هه‌موو ئاماره‌كان ژنان زیاتر توشیی خه‌مۆكیی و گرێ و نه‌خۆشیی ده‌روونی ئه‌بن ) ئه‌مه‌ش دیسانه‌وه‌ له‌ خزمه‌ت زیاتر لاوازكردنی پێگه ‌و كه‌سایه‌تی و بڕوابه‌خۆبوونی ژندایه‌، ئه‌مه‌ له‌ به‌ر پرسیارێتی داماڵینیی ژن نییه‌ له‌ پرسه‌كه‌ی خۆی ته‌نها بینینێكی واقعی كێشه‌كه‌یه‌ به‌ڵام كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ ئێمه‌ی ژن له‌وه‌ تێبگه‌ین هێنده‌ی قوربانیمانداوه‌ بۆ مانه‌وه‌ له‌ نێو چوارچێوه‌ ته‌سكه‌كانی كۆمه‌ڵگا هێنده‌ قوربانیمان بدایه‌ بۆ شكاندنی ئه‌م كۆتوبه‌ندانه‌ ئه‌كرا ئێستا دۆخی ژن باشتربوایه،با چیتر ناڕه‌زایه‌كانمان به‌ خۆكو‌شتن و خۆ سوتاندن نه‌بێت له‌ بری ئه‌وه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ڕووی ئه‌و هۆكارانه‌دا بوه‌ستینه‌وه‌ كه‌ به‌ره‌و ئه‌م ده‌رئه‌نجامه‌مان ئه‌به‌ن و بێگومان به‌شی زۆریی به‌رپرسیارێتییه‌كه‌ی له‌ئه‌ستۆی خۆیدایه‌ و ئه‌بێت ژن نه‌ك ته‌نها ڕزگاركه‌ریی خۆی بێت به‌ڵكو خۆی به‌ ڕزگاركه‌ری مرۆڤ به‌ گشتیی و هه‌ر مرۆڤێك بێت كه‌ ڕووبه‌ڕووی توندوتیژیی و چه‌وسانه‌وه‌ ئه‌بیته‌وه‌.

  • ٥. ئایا به‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر توندوتیژیی به‌رامبه‌ر ژن(له‌ لایه‌ن ئێمه‌ی ژنه‌وه‌) مانای ئه‌وه‌یه‌ جیاكاری له‌ نێوان ڕه‌گه‌زه‌كاندا ئه‌كه‌ین؟ ڕه‌گه‌زه‌كه‌ی تر كه‌ پیاوه‌ وه‌ك دوژمن و تاوانبار ئه‌بینین؟

بێگومان نه‌خێر و نابێت هه‌رگیز ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ بكه‌ین، هه‌موومان ئه‌زانین مرۆڤ به‌گشتیی ڕۆژانه‌ ڕووبه‌ڕووی چه‌وساندنه‌وه‌ و توندوتیژیی ئه‌بێته‌وه.

به‌ڵام ئاماره‌كانی توندوتیژیی پێمانه‌ڵێن 98% ی توندوتیژیی جێنده‌ریی و به‌تایبه‌ت جه‌سته‌یی به‌رامبه‌ر ژنانه‌ كه‌وایه‌ هه‌وڵه‌كانمان ئه‌بێت بۆ نه‌هێشتنی توندوتیژیی بێت به‌ گشتیی، به‌ڵام ئه‌وه‌شمان بیربێت كه‌ ژنان ڕووبه‌ڕووی توندوتیژییه‌كی زیاتر ئه‌بنه‌وه‌. بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌م پرسه‌ پێویسته‌ هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌ خۆیان به‌ به‌رپرسیار بزانن و هه‌وڵێك و ویستێكمان بۆ جیاوازی جێنده‌ریی و ڕه‌گه‌زیی نییه،‌ به‌ڵكو هه‌وڵمان بۆ نه‌هێشتنی جیاوازیی ڕه‌گه‌زییه‌ له‌ پێناو نه‌هێشتنیی جیاوازییه‌كانی تر و ڕزگاریی مرۆڤ به‌ گشتیی.

  • ٦. ئایا ئێمه‌ كه‌ باس له‌ یه‌كسانی ئه‌كه‌ین جیاوازییه‌ فسیۆلۆژیی و ده‌روونی(ئه‌مه‌یان زیاتر پێدراوی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ و به‌ تێڕوانینی فرۆید ناتوانین له‌ ڕوویی ده‌روونیه‌وه‌ جیاوازیی له‌نێوان ژن و پیاودا بكه‌ین) جاوازییه‌كانی تری نێوان ئه‌م دوو ڕه‌گه‌زه‌مان بیرچۆته‌وه‌؟ یان نكوڵی له‌ بوونی خۆمان ئه‌كه‌ین وه‌ك ژن و ئه‌مانه‌وێ وه‌ك‌ پیاو بین یان پێیبگه‌ینه‌وه‌؟

دیسان نه‌خێر، به‌ڵام جیاوازییه‌ جه‌سته‌یی و فیسیۆلۆژیی و ده‌روونیه‌كان به‌هانه‌یه‌كنین بۆ توندوتیژیی به‌رامبه‌ر ژن یان هه‌ر ڕه‌گه‌زێكی تر به‌ڵكو له‌خزمه‌ت ته‌واوكاریی و پێكه‌وه‌ ژیان و به‌رده‌وامیی مرۆڤدان(نه‌ك ته‌نها له‌ مرۆڤدا به‌ڵكو له‌ ئاژه‌ڵیشدا ئه‌م جیاوازیانه‌ ئه‌بینین) ئه‌م جیاوازییانه‌ پێدراوی سروشتن بۆ مانه‌وه‌ی جۆری مرۆڤ و نه‌ پێویسته‌كات نكۆڵییان لێبكه‌ین نه‌ هه‌وڵی له‌ناوبردنیان بده‌ین. هه‌روه‌ها هه‌وڵی ژنیش ئه‌بێت له‌ خزمه‌ت به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی پێگه‌ی خۆیدا بێ وه‌ك مرۆڤ و گێڕانه‌وه‌ی ڕۆڵیی ژن بێت بۆ هه‌وڵدان له‌ پێناو ژیانێكی باشتر و دوور له‌ توندوتیژیی بۆ مرۆڤ.

 

 

سەرنجێک بنووسە

ئیمەیڵەکەت بڵاوناکرێتەوە. تکایە سەرجەم خانەکان پڕ بکەرەوە *

*