ڕیفۆرمخوازییەكەی گۆڕان و نەوەی نوێ: تراژیدیا و گاڵتەجاڕی

“مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە، بەڵام جاری یەكەم وەك تراژیدیا و جاری دووهەم وەك گاڵتەجاڕی”

 

كارزان عەزیز

بۆ ئەوەی وەڵامی ئەو پرسیارەمان دەست بكەوێت كە ئایا مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە یان نا، ئەوا دەتوانین بڵێین هیچ شتێك هێندەی خودی واقع و ئەزموونە واقعییەكان لێمانەوە نزیك نین، ئەگەریش نا، ئەوا دەتوانین دەست بۆ خوێندنەوەی كتێبێكی مێژوویی بەرین بۆ جۆرە وەڵامێكی لەم شێوەیە كە پێموانییە هیچ كتێبێك لە ئاڕاستای وەڵامێكدا بۆ ئەم پرسیارە بتوانێت هێندەی “18ی برومێری لویس بۆناپارت”ی كاڕڵ ماركس كۆمەكمان پێ بكات. لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە  كوڕەزاكەی نایلۆین یاخود نایلیۆنی سێهەم لە ساڵی 1852 لە فەڕەنسا هەڵدەبژێردرێت و دواتر لە دەرەوەی هەڵبژاردنەوە خۆی دەكات بە ئیمپراتۆری فەڕەنسا و دوو دەیە دەسەڵاتی موتڵەقی لە دەستی خۆیدا چڕ كردەوە و دواجار لە ساڵی 1870-1871دا لە شەڕی فرانكۆ-پڕوسیادا تێكشكا و ئیمپراتۆریەتەكەی توشی بەزانێكی گەورە كردەوە. پەڕەگرافی یەكەمی ئەم دەقە تا ئێستاش لە گوێكانماندا دەزرنگێنەوە و تەنانەت بۆ ئەمڕۆمان كاریگەرتر لە سەردەمی نایلیۆنییەكان دەردەكەوێت كە دەڵێت:

“هێگڵ لە شوێنێكدا دەڵێت كە هەموو فاكتە مێژووییە-جیهانییەكان و كەسایەتییە ناودارەكان دووجار دەردەكەون. بەڵام ئەو بیریچوو ئەمەشی بۆ زیاد بكات: جاری یەكەم وەك تراژیدیا و جاری دووهەم وەك گاڵتەجاڕی..دواتریش دەڵێت، مرۆڤ مێژووی خۆی دروست دەكات، بەڵام بە شێوەیەك نا كە خۆیان دەیانەوێت؛ ئەوان مێژوو لە بارودۆخێكدا دروست ناكەن كە خۆیان بارودۆخەكەیان دروست كردبێت، بەڵكو لەژێر هالومەرجی پێشتر ئامادەدا، پێدراو و گوازراوە لە ڕابردووەوە بۆ ئێستا. نەریتی هەموو نەوە مردووەكان وەك كابوسێك بەسەر مێشكی نەوە زیندووەكاندا باڵدەكێشێت.  

بزووتنەوەی گۆڕان وەك هێزێكی جەماوەریی گەورە دەركەوت، نەك لەبەرئەوەی كە خەڵك ئەزموونەكانی بزووتنەوەكەی بینیبوو یاخود تاقیكردبێتەوە، بەڵكو لەبەرئەوەی كە شكست و ستەمی دەسەڵات گەشتبووە ترۆپكی خۆی و ناڕەزایەتییەكانی خەڵكیش تادەهات زیاتر و زیاتر دەبوون. ئەوەی گۆڕان ئەنجامیدا سودبینین بوو لەوەی كە خەڵك بێزاربوبوو لە شەڕە گەورە و بچوكەكانی نێوان باڵە جیاوازەكانی بزووتنەوەی كوردایەتی لەناو خۆیاندا و ڕژێمی بەعسدا، كە دواترینیان بریتیبوو لە شەڕی ناوخۆی نێوان یەكێتی و پارتی دوای ئەوەی نەیانتوانی لەسەر سەروەت و سامان و دەسەڵات ڕێكبكەون. پاشان، لە ڕێگەی میدیاكانەوە ماوەیەكی زۆر بوو بۆرژوازییەكی دواكەوتوو لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەستیكردبوو بە پەخشكردنی گوتارێكی كۆن و شكستخواردوو بەناوی ڕیفۆرم یاخود چاكسازییەوە كە هەر هەمان ڕیفۆرم لە بەشە ڕۆژئاواییەكەی جیهاندا نەك نەیتوانیبوو پارێزگاری لە دەستكەوتەكانی ڕابردوو بكات، بەڵكو لە قەیرانێكی گەورەی وەكو قەیرانی 2008-9دا بە تەواوەتی كەوت و هەڵنەسایەوە چونكە ئەو قەیرانە لە قوڵترین ئاستی خۆیدا پیشانیدا كە چاكسازیی ناتوانێت ڕێگا لە قەیرانە گەورە و بچووكەكانی سەرمایەداریی بگرێت. خودی سەرۆكی بزووتنەوە ڕیفۆرمخوازییەكەی كوردستان چەندین جار چەمكی ڕاپەڕین و شۆڕشی بە ئاشوب و تێكدانی یەكێتیی ناو ماڵی كورد پێناسەكردبوو كە ئەم جیهانبینییە دەرئەنجامی ئەزموونی شكستخواردوو و ئاشوبی خودی خەباتی ناسیۆنالیزمی كوردایەتی خۆی بوو كە ئەم پیاوە خۆی و زۆرینەی زۆری پلەدارانی ناو بزووتنەوەكەی و بەشێك لە شوێنكەوتووانی لە ڕابەڕانی ئەو بزووتنەوەیە بوون و كە دواتر و ئێستا ئەم بزووتنەوە بۆرژو-ناسیۆنالیستییە لە دەسەڵاتدا بووبە دڕندەیەكی دیكە بەسەر ئازادیی و خواستەكانی خەڵكەوە و بزووتنەوەی گۆڕانیش بووە بە هاوبەشێكی هاوبەشی سیاسیی سەرەكییان. لێرەوەیە كە پێموایە دەركەوتنی بزووتنەوەی گۆڕان لە ئاستی ناوخۆییدا دەرئەنجامی شكستی گەورەی دەسەڵاتی كوردی بوو، بەڵام تەنیا وەك پاڵپشت و پارێزگاری دەسەڵاتەكە لە نەكەوتن و شكست. خۆشبەختانە ئێستا زۆرینەی خەڵكیش ئەو ڕاستییەیان بۆ دەركەوتووە ئەگەر بزووتنەوەی گۆڕان نەبوایە، ئەوا خەڵك دەیتوانی لە ئێستادا ئەزموون و ئاگاییەكی باشتری لەبارەی خەباتی شۆڕشگێڕانە و خۆبەخۆی خۆیەوە هەبوایە وەك ئەوەی لە دەیەی ڕابردوودا لە وڵاتە عەرەبییەكان و بەهاری عەرەبیدا خەڵكانی چەندین وڵات توانیییان بگەن ئەزموونی كەوتنی دەسەڵاتەكان و شكست و دەسكەوتەكانی بزووتنەوەكەی خۆیان ببینن، كە بە تەنیشتی ئەمەشەوە چەندین بزووتنەوەی جیهانی دەركەوتن لەوانە بزووتنەوەی هێلەك زەردەكان كە بە هیچ جۆرێك ڕێگەیان نەدا هیچ هێزێكی ڕیفۆرمیستیی بۆرژوازی و نیۆلیبرال سود لە داواكانیان وەكو هێزی خۆیان ببینێت. بەم دەرئەنجامەش، بزووتنەوەی گۆڕان توانی سەركردایەتییەكی بەهێزی شكستخواردووانەی گوتاری ڕیفۆرم بكات و گوتاری سیاسیی خەڵكی لە ڕۆشتن و كەوتنی ئەم دەسەڵاتەوە دابەزاند بۆ ئاستی ڕیفۆرم و پەرلەمان و سەرۆكایەتییەكان كە ئێستا لە هەر كات باشتر شكستی ئەو گوتار و ئەزموونە بۆ خەڵك ڕوون بووەتەوە.

لەوەدا كە ئەوە یەكەمجار بوو پرسی ڕیفۆرم و چاكسازیی لە ئاستی كوردستاندا بەو شێوەیە دەربكەوێت و خەڵك متمانەیان پێبدات و بیر لە گۆڕینی جیهانەكەی لە ڕێگەی ڕیفۆرمەوە بكاتەوە، كەواتە دەكرێت وەك یەكەم ئەزموونی ڕیفۆرم و چاكسازیی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسی ئەژمار بكرێت. ئەم ڕووداوە مێژوویی-سیاسییە دەركەوتنی ئەو تراژیدیا گەورەیە بوو كە كۆمەڵگای كوردی لە پانتایی سیاسییەوە گەڕاندە دوواوە بۆ ئەزموونێكی شكستخواردوو كە زۆر دەمێك بوو لە ئاستی جیهانییدا تاقیكرابوویەوە. هەرچەندە بە شێوەی دیالەكتیكی، مێژوو لە ڕووداوێكی لەو شێوەیەدایە كە دەتوانێت لە خاڵی ئێستادا چانسی بینینی ئەو تراژیدیایەمان پێبدات. بۆیە پێموایە ئەزموونی چاكسازیی بزووتنەوەی گۆڕان دەكرێت وەك ئەو تراژیدیایە ببینرێن لە مێژووی نوێی سیاسیی دەسەڵاتی بۆرژوازیی كوردیدا.

دوای ئەم تراژیدیایە و شكستی گەورەتری دەسەڵاتی كوردی و كەڵەكەبوونی قەیرانە گەورە جیهانییەكان لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، هەموو ناڕەزایەتی و داخوازییەكانی خەڵكیش كەڵەكەی زیاتریان دەكرد. خەڵك ڕووبەڕووی خراپترین دۆخی بێكاری، بێ موچەیی، هەژارییەكی گەورە، كرێنشینی، دانەمەزراندن، بەتایبەتیكردنی زیاتری كەرتەكان و چەندجار بەرزبوونەوەی باجەكان، و زۆر كێشەی دیكە، بووتەوە لە ئێستادا. دوای شكستی بزووتنەوەی گۆڕانیش، لە ئێستادا بزووتنەوەی نەوەی نوێ دەیەوێت سواری شەپۆلی ناڕەزایەتییە بەرفراوانەكانی خەڵك بێت و بۆ چەندین ساڵی دیكە ناڕەزایەتییەكانی خەڵك دوا بخات و مانەوەی دەسەڵاتیش درێژە پێبدات. ئەم جوڵانەوە نوێیە دەیەوێت سود لە زۆرترین دەركەوتەی نوێ ببینێت لەوانە دەیەوێت وای پیشان بدات كە داكۆكی لە چینی ناوەڕاست و خوارەوەی كۆمەڵگا دەكات چونكە دەزانێت زۆرینەی كۆمەڵگا كەوتووەتە خوارەوە بۆ ناو چینی هەژار و نەداری كۆمەڵگا، یاخود زۆرینەی كۆمەڵگا بە پڕۆلیتاریزە و تەنانەت بێ كار و بێ موچەش كراوە. ئەم بزووتنەوەیە تا سەر ئێسقان بڕوای بە بەتایبەتیكردنی كەرتەكان هەیە و پڕۆژە ستراتیژییەكەی كە لە كامپینی هەڵبژارنەكاندا خستییەڕوو پڕۆژەیەك بوو وێنای كۆمەڵگایەكی سەرتاپا بەتایبەتیكراوی نیۆلیبرالیستانەی پڕ لە جیاوازیی و جیاكاریی چینایەتی بوو. لەلایەكەوە داكۆكی لە خۆپشاندان و ناڕەزایەتی گشتی دەكات كاتێك كە خەڵك دەگات بەو بڕوا و ئەزموونەی كە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی سەرتاسەری تاكە ڕێگای فشارە و لەلایەكیتریشەوە ناوبەناو باس لە ڕاپەڕین دەكات بەڵام لە هەمانكاتدا بڕوای بەوە هەیە كە دیموكراسیی پەرلەمانی تاكە ڕێگایە بۆ گەشتن بە دەسەڵات و هەموو ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانە تایبەتەكانی بزووتنەوەكە خۆی لەناو پارك و شوێنە تایبەت و داخراوەكاندا ئەنجام دەدات و هەموو پڕۆژە سیاسییەكانی لەسەر چەوساندنەوەی خەڵك و كرێی كاری كەم و كاتی كاری زۆر دروستكردووە، كە ئەم ئاوڕدانەوە لە خەڵك كاتێك توڕەن و پشت تێكردنیان و گەڕانەوەی بۆ ناو پەرلەمان و ڕێزگرتن لە یاسا و ڕێساكانی سەرمایە لە كاتی كپبوونەوەی توڕەیی خەڵكدا و باسكردن لە ڕاپەڕین و شۆڕش لە كاتی جوڵانەوەی بەرفراوانی خەڵكدا لە دیارترین تایبەتمەندییە هەلپەرست و ئۆپۆرتیونیستییەكانی هەموو هێزە ڕیفۆرمیستەكانی جیهانە. گەشتن بە دەسەڵاتیش بۆ ئەم جوڵانەوەیە بە ئامانجی ئەوە نییە لە كۆمەڵگادا نادادپەروەریی، جیاكاری، چینایەتی، خاوەندارێتی، جەنگ، برسێتی بوونی نەمێنێت، بەڵكو بۆ ئەوەیە كۆمەڵگا زیاتر بكات بە كۆمەڵگای بەدەزگاییتر، كۆمپانیاییتر، كرێكاریتر، یاساییتر و بیرۆكراسیتر تاكو چەوساندنەوە و چینایەتی بخاتە چوارچێوەی یاسایی و دەزگاییەوە وەك ئەوەی كۆمەڵگای جیهانی لەو ڕێگەیەوە ڕزگاریی بوبێت لە چینایەتی و چەوساندنەوە و نادادپەروەری. ئەم بزووتنەوە بڕوای وایە كە لە ڕێگەی ڕیفۆرم و چاكسازییەوە ئەم دەسەڵاتە بێ عەقڵە دەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێكی عاقڵ، نایاساییە دەكات بە یاسایی، مافیاییە دەكات بە دەزگایی، لە كاتێكدا ناسەقامگیری، جەنگ، قەیران و ناعەقڵانییەت  و مافیاییبوونی دەوڵەت و دیسپلین و هەیمەنەی دەزگا جەوهەری سیستمەكە خۆیەتی و ئەم تەنیا دەیەوێت وەك خزمەتكارێكی باشتری سیستمە چینایەتی و نادادپەروەرەكە پیشان بدات.

ئەم ئەزموون و گوتارە دوبارەكردنەوەی ئەزموون و گوتاری بزووتنەوەی گۆڕانە، بگرە ئەزمونێكی نزمتر و خراپتر لە ئاست و فۆرمدا. لێرەوەیە ئەگەر ئەزموونی یەكەمی چاكسازی و ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازیی لە كۆمەڵگای كوریدا بریتی بێت لە تراژیدیا، ئەوا دووبارەكردنەوەی گاڵتەجاڕییە، یاخود ئەگەر بزووتنەوەی گۆڕان تراژیدیای مێژووی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی ڕیفۆرمیستی بوبێت، ئەوا جوڵانەوەی نەوەی نوێ گاڵتەجاڕییەكەیە. لە كاتێكدا، ئێستا كە كۆمەڵگا و جیهانی دوای-كۆرۆنایە هەرگیز ئەو كۆمەڵگایەی پێشتر نییە كە هێشتا لە كۆمەڵگای كوردی و عێراقیدا هەناسەیەك مابوو ڕیفۆرم بیدات، بەڵام چیتر ئەو هەناسەیەش نەما. سەرئەنجام، هەر بزووتنەوەیەكی ڕیفۆرمخوازیی بۆرژوازیی لە جیهانی پێش-كۆرۆنادا گاڵتەجاڕیی بوو، بەڵام ئیتر گەورەترە لە گاڵتەجارییەكی مێژوویی گەر دوا هەناسەی خۆ دووبارەكردنەوەی مابێت بیدات. دوا ڕستە ئەوە دەبێت كە بڵێین لە دوای كۆرۆناوە لە كۆمەڵگای كوردی و جیهانیدا، دووبارەكردنەوەی هەوڵی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی ڕیفۆرمخوازی ئاڵوگۆڕێك لە بۆچوونەكەی ماركسیشدا بەم شێوەیە دێنێنەبوون: گەر ماركس قەیرانی 2008 و 2020ی ببینیایەت، دەیگوت مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە، جاری یەكەم وەك تراژیدیا، دووهەم وەك گاڵتەجاڕیی و جاری سێهەم وەك ئاماژەی شۆڕش.

 

سەرنجێک بنووسە

ئیمەیڵەکەت بڵاوناکرێتەوە. تکایە سەرجەم خانەکان پڕ بکەرەوە *

*

x

Check Also

بەریتانیا لەبەردەم سیاسەتی نامرۆڤانەی سەرۆك وەزیرانەكەیدا لە ڕوبەڕوبوونەوەی كۆرۆنادا. ن: سادق عەزیز و: محمد ستار

Sadiq-Aziz-2کرتە بکە لێرە