سامان عزیز: خراپیی حوكم و بوونی گه‌نده‌ڵی هه‌ره‌ سه‌ره‌كیترین هوكاری هه‌ژارییە له‌ عێراقدا

چاوپێکەوتنی ئەڵتەرناتیڤی سۆسیالیستی لەگەڵ ژمارەیەک هەڵسوڕاوی سۆسیالیستی دەربارەی دواین ڕاپۆرتی وەزارەتی کار لە بارەی چوونەسەری هەژاری لە عێراق

ئەڵتەرناتیڤی سۆسیالیستی:لەسەرەتای مانگی تەموزدا وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی (عادل رکابی) ڕایگەیاند کە لەماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا ڕێژەی هەژاری لە ٢٢% ەوە بەرزبووەتەوە بۆ ٣١،٧%. ئایا ئەمە چ واتایەک ئەگەیەنێت بۆ تۆ؟

سامان عەزیز: بۆ من ئەوە مانای خراپ به‌ریَوه‌بردنی عیَراق ئه‌دات له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ به‌تایبه‌تیش شكستی ده‌ولَەت له‌ به‌دیهینانی ئابوورییەكی گه‌شه‌كردوو و گشتگیر(Developed & Inclusive Economic) و گه‌شه‌ی كۆمه‌لایه‌تی (Social Progress). ڕاستی له‌ سه‌ره‌تای مانگی پینجی ئه‌مسالیش نێرده‌ی فه‌رمی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرووه‌كان له‌ عیراق هۆشداری ئه‌وه‌یدا چاوه‌ڕوان ده‌كریت كه‌ ڕیژه‌ی هه‌ژاری پێده‌چیت تا 40% به‌رزبێته‌وه،‌ كه ئە‌مه‌ش ڕێژه‌یه‌كی ئێجگار به‌رزه‌ له‌ ئاستی جیهاندا. به‌ پێی ئه‌و ئامارانه‌ی به‌رده‌ستن وه‌ك سه‌رچاوه‌ و ده‌رامه‌ت عێراق وڵاتیكه‌ زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و شایسته‌ی ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ له‌ ڕیزی وولاته‌ هه‌ژاره‌كانی جیهاندا بێت وه‌ك سومال و سودان و یه‌مه‌ن و ئه‌ریتریا. بۆیه‌ ئه‌كرێت بڵێین كه‌ خراپیی حوكم و بوونی گه‌نده‌ڵی هه‌ره‌ سه‌ره‌كیترین هوكاری هه‌ژارییە له‌ عێراقدا.

ئەڵتەرناتیڤی سۆسیالیستی:نوێنەرانی بۆرژوازی لە عێراق هۆکاری بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەژارییان گەڕاندووەتەوە بۆ پەتای کۆرۆنا و دابەزینی نرخی نەوت، ئایا ڕاتان چییە لەم بارەیەوە؟

سامان عەزیز: كۆرؤنا و دابەزينى نرخى نەوت هۆكارى كاتين بۆ بەرزبوونەوەى ڕێژەی هەژاری، هۆكارەسەرەکییەکە پێشتر ئاماژەمان پێدا، چونكه‌ عێراق له‌ سالی 1990ه‌وه‌ ئه‌مه‌ یه‌كیكه‌ له‌ كیشه‌كانی، یان بۆ نموونه‌ سالَى 2008 كۆرونا نەبوو و هەروەها نرخى نەوت لە سەرووى 100 دۆلار بوو بەڵام ڕێژەى هەژارى سەرو 22% بووە. واتە هۆكارە سەرەكي و بنچینه‌ییه‌كه‌ هۆكاره‌كانی تره‌. ڕاسته‌ كۆرۆنا بوو به‌ هۆكاری قه‌ده‌غه‌ی هاتووچۆ، داخستنی دەيان كارگه‌ و هه‌زاران ده‌ستی كاری ڕۆژانه‌ی ماڵنشین كرد و ده‌را‌مه‌تی ڕۆژانه‌یان له‌ ده‌ستدا كه‌ ئه‌م چینه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ هه‌ره‌ نه‌داره‌كانی كۆمه‌ڵگا (most vulnerable layer) كه‌ به‌ ئاسانی ده‌رامه‌ته‌كانیان له‌ده‌ستده‌ده‌ن. بۆ نموونه‌ به‌ پێی ئامارێك كه‌ لەم ڕۆژانه‌دا به‌رچاوم كه‌وت ته‌نها له‌ كه‌رتی گه‌شتوگوزاری هه‌رێم نزیكه‌ی 30000 سی هه‌زار ده‌ستیكار كاره‌كانیان له‌ده‌ستداوه‌ بۆ وه‌رزی گه‌شتوگوزاری ئه‌م هاوینه‌.

كۆرؤنا و دابەزينى نرخى نەوت هۆكارى كاتين بۆ بەرزبوونەوەى ڕێژەی هەژاری

ئەڵتەرناتیڤی سۆسیالیستی:حکومەتی هەرێمی بۆرژوازی کورد، و دەسەڵاتدارنی هەرێمی کوردستان بەکام پرۆژەوە بەرەنگاری هەژاری دەبنەوە وەک لەڕاگەیاندنەکانیانەوە باسی لێوەدەکەن؟

سامان عەزیز: چه‌ندین ڕێگا هه‌یه‌ بۆ ڕوبه‌ڕوبوونه‌وه‌ی هه‌ژاری بۆ نموونه‌ له‌ ساڵی 1996 عێراق و نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان ریككه‌وتن له‌سه‌ر به‌رنامه‌ی نه‌وت به‌رامبه‌ر به‌ خۆراك كه‌ ئه‌مه‌ خیراترین پلانه‌ بۆ رووبوروبونه‌وه‌ی برسیتی بۆ ده‌ربازكردنی خه‌لك له‌ یه‌كه‌م په‌یژه‌ی هه‌ژاری كه‌ برسێتییه‌ و له‌ رێگه‌ی پرۆگرامه‌كه‌وه‌ نزیكه‌ی 2500 كیلوكالۆری وزه‌ی خۆراكیی دابینكرا بۆ هه‌ر تاكێك بۆ مه‌به‌ستی ڕه‌وینه‌وه‌ی برسێتی، وه‌ یان ئه‌كری پاره‌ی كاش بدرێت به‌ ئه‌و خێزانانه‌ی كه‌ له‌ خواره‌وه‌ی هێڵی هه‌ژارییه‌وه‌ن كه ‌ئه‌مه‌ش ڕێگایه‌كی باشه‌ و ڕه‌نگه‌ بۆ ئێستای هه‌رێم و عێراق باشترین هه‌ڵبژارده ‌بێت چونكه‌ سكاڵایه‌كی زۆر له‌ به‌رنامه‌ی دابه‌شكردنی خۆراكی مانگانه‌ هه‌یه‌ له‌ عێراق و هه‌رێم هه‌رچه‌نده‌ پێدانی كاش ئه‌گه‌ر به‌باشی ئه‌نجام نه‌دریت ڕه‌نگه‌ ببێته‌ هۆی هه‌ڵاوسانی ئابووری كه‌ئهمە‌ش بۆ ئابووریی ولات باش نییه‌. ئه‌وه‌نده‌ی ئاگاداربم هیچ به‌رنامه‌یه‌كی پلان بۆ داڕێژراو نییه‌ جگه‌ له‌وه‌ی وه‌زاره‌تی كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌رێم به‌رنامه‌یه‌كیان هه‌یه‌ كه‌ سه‌به‌ته‌یه‌كی خۆراكی بۆ 90000 نه‌وه‌د هه‌زار خێزانی كه‌مده‌رامه‌ت جێبه‌جێ بكه‌ن ئه‌وه‌ 2-3 مانگه‌ نه‌شیانتوانیوه‌ به‌ فیعلی بیكەن بۆیه‌ ڕووبوڕوبوونه‌وه‌ی هه‌ژاری پلانی زۆری ئه‌وێت و هه‌روه‌ها كاشێكی قه‌باره‌ گه‌وره‌ی ئه‌وێت كه‌ به‌قسه‌ی حكومه‌ت و به‌و ده‌خیله‌ خاڵییه‌یان ڕه‌نگه‌ نه‌توانن پڕۆگرامێكی به‌هێز ئه‌نجام بده‌ن. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ حكومه‌تی هه‌رێم له ‌هه‌وڵدایه‌ مانگانه‌ بڕێك موچه‌ی فه‌رمانبه‌ر كه‌مبكاته‌وه‌ كه ‌ئه‌مش بۆ خۆی هۆكارێكی تره‌ بۆ هه‌ژاری و برسیكردنی هاووڵاتیان.

ئه‌گه‌ر حكومه‌ت بیه‌وێت به‌ پلان ڕووبەڕوی هه‌ژاری بێته‌وه‌ پێویسته‌ یه‌كه‌م هه‌نگاو به‌ تویژینه‌وه‌ هیڵی هه‌ژاری دیاری بكات كه‌ تا ئێستا دیار نیه‌ پیداویستی تاكیان خیزانیك چه‌نده‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌سه‌رووی هیلی هه‌ژاری بمینیته‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ ته‌نها ئه‌مه‌ش به‌س نییه‌ چونكه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كانی تر كه‌ به‌رده‌ستن له‌ كوردستان له‌ ئاستێكی خراپن و زۆر كات ڕه‌نگه‌ هاوڵاتی له‌ ناچاریدا په‌نای بۆ ببات له‌وانه‌ كه‌رتی ته‌ندروستی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ هه‌ره‌ پێداویستییه‌كانی ژیانی هه‌ر تاك و خێزانیك به‌ڵام ئه‌بینین كه‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵكی كوردستان پشت به‌ كلینیكه‌ تایبه‌ته‌كان ده‌كه‌ن بۆ چاره‌سه‌ر و متمانه‌یه‌كی ئه‌وتۆیان بۆ كه‌رتی ته‌ندروستی گشتی نییه‌ و به‌ گشتی ئاڕاسته‌ی حكومه‌ت به‌ره‌و لاوازكردنی كه‌رتی ته‌ندروستی و په‌روه‌رده‌ و خویندنی بالا خزمه‌تگوزارییه‌كانی تریشه‌ وه‌ك ئاو و كاره‌با كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌رئه‌نجام ئه‌بنه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ خه‌ڵكی هه‌ژار و كه‌مده‌رامه‌ت نه‌توانن ده‌ستیان به‌م خزمه‌تگوزاییه‌ سه‌ره‌كییانه‌ هه‌بیت كه‌ به‌ پێی ده‌ستوری زۆرینه‌یان ئه‌بیت ده‌وڵه‌ت دابینی بكات له‌وانه‌ په‌روه‌رده‌ و ته‌ندروستی بەتایبەتی.

حكومه‌تی هه‌رێم له ‌هه‌وڵدایه‌ مانگانه‌ بڕێك موچه‌ی فه‌رمانبه‌ر كه‌مبكاته‌وه‌ كه ‌ئه‌مش بۆ خۆی هۆكارێكی تره‌ بۆ هه‌ژاری و برسیكردنی هاووڵاتیان.

ئەڵتەرناتیڤی سۆسیالیستی: ڕیگا چارەی ڕزگاربون لەم بارودۆخە نالەبارەی کە خەڵکی بەدەستییەوە ئەناڵێنێت و  ساڵ لە دوای ساڵیش توندتر ئەبێتەوە چییە؟

سامان عەزیز: به‌ ڕای ئێمه‌ مۆدێلێكی حوكمرانیی باش ( الحكم الرشید Good Governance) له‌سه‌ر بنه‌مای هاولاتیبوون و حوكمی یاسا و دژاه‌تیكردنی گه‌نده‌ڵی هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ڕێگایه‌ كاتی زۆری ئه‌وێت و بۆ ئێستای عێراق ئاستەنگی ئێجگار زۆره‌ به‌ڵام مه‌حالیش نیه‌. لەگەڵ ئەوەشددا، وه‌ك پلانی كورت مەو‌دا و خێرا حكومه‌ت ئه‌توانێت پرۆگرامی تایبه‌ت جێبه‌جێبكات بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌ژاری له دوو بواردا یه‌كه‌م به‌رفراوانكردن و چالاككردنی تۆری پاراستنی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ گرنگترین به‌رنامەى دەوڵەتە بۆپاراستنی خێزانه‌ كه‌مده‌رامه‌ته‌كان و ئه‌وانه‌ی كه‌ توانای كاركردنیان نیه‌ وه‌یان كه‌سێكیان له‌ده‌ستداوه‌ كه‌ دابینكه‌ری ده‌رامه‌تی خێزان بوونه‌. دووهه‌م: هاوكاریكردن و ده‌سگیرۆییكردنی ئه‌و گه‌نج و كه‌سانه‌ی كه‌ توانای كاركردنیان هه‌یه‌ و به‌هۆی نه‌بوونی كه‌ره‌سته‌ و هۆكاره‌كانی به‌رهه‌مهێنان و توانای داراییه‌وه‌ به‌ هه‌ژار ئه‌ژماركراون ئه‌م ڕێگه‌یه‌ش هۆكارێكی زۆر گرنگ و كاریگه‌ره‌ بۆ ده‌سخستنی ده‌رامه‌ت و بوون به‌ كارساز و پشت به‌ستن به‌ توانا مرۆیی و هونه‌رییه‌كانی خۆیان كه‌ ئه‌م ڕێگه‌یه‌ زۆر گونجاو بۆ شوێنێكی وه‌ك هه‌رێمی كوردستان چونكه‌ ڕێژه‌ی خوێندواره‌ زۆره‌ و خه‌ڵكانێكى زۆر سوديان لەم جۆرە پرۆژانه‌ وه‌رگرتووه‌ وه ‌به‌ ئه‌زمونیش له‌لایه‌ن زۆر ڕێكخراوی نێوده‌وڵه‌تی و لۆكاڵییه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌ و به‌شێكی زۆریان بوون به‌ چیرۆكی سه‌ركه‌وتوو بۆیان، به‌ تایبه‌ت له‌ ئه‌و شارانه‌ی كه‌ كه‌نارگیر و هه‌لی كاری كه‌متری تێدایە‌ و هه‌روه‌ها ڕێژه‌ی هه‌ژاریشی زیاتره‌ وه‌ك گونده‌كان كه‌ به‌ پێی ئاماره‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و بانكی جیهانی نزیكه‌ی 70% هه‌ژاری له‌ گونده‌كانن. وه‌ له‌م جۆره‌ پرۆگرامانه‌ زۆر گرنگه‌ بابه‌تی جێنده‌ر له‌ خۆبگریت و ئه‌وله‌ویه‌ت به‌ ڕه‌گه‌زی مێینه‌ بدریت چونكه‌ پشتگوێخستنی وزه‌ی ڕه‌گه‌زی مێ قه‌یرانی دارایی زیاتر قوڵده‌كاته‌وه‌.

وه‌ك پلانی كورت مەو‌دا و خێرا حكومه‌ت ئه‌توانێت پرۆگرامی تایبه‌ت جێبه‌جێبكات بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌ژاری له دوو بواردا

 

سەرنجێک بنووسە

ئیمەیڵەکەت بڵاوناکرێتەوە. تکایە سەرجەم خانەکان پڕ بکەرەوە *

*